Η ΦΛΩΡΑ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΕKΘΕΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΙΣΣΟΣ ΚΑΙ ΛΙΘΟΣ
ΜΙΑ ΚΑΘΟΛΙΚΑ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΗ ΕΚΘΕΣΗ ΟΠΟΥ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΜΑΣ ΨΙΘΥΡΙΖΕΙ ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΑΓΓΙΞΤΕ
Υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που, όταν τους γνωρίζεις, νιώθεις αμέσως ότι η ενέργειά τους μπορεί να μεταμορφώσει ακόμα και την πιο βαριά ιστορία σε κάτι ζωντανό, προσιτό και, τελικά, δικό σου. Η Φλώρα Καραγιάννη είναι ένας τέτοιος άνθρωπος. Η νέα Γενική Διευθύντρια του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, στην συζήτηση που κάναμε, μας έκανε να νιώσουμε ότι ήρθε για να ξεκλειδώσει πόρτες που παρέμεναν κλειστές για χρόνια. Και η αρχή έγινε με τον πιο όμορφο τρόπο. Στην καρδιά της Θεσσαλονίκης, εκεί όπου η Λεωφόρος Στρατού συναντά τη μνήμη των αιώνων, το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού ανοίγει μια νέα, μυστική πύλη στον νότιο κήπο του: την έκθεση Κισσός και Λίθος.
Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού δεν είναι ένα μουσείο πόλης
Η πρώτη μας κουβέντα με τη Φλώρα ξεκινά με ένα χαμόγελο και μια μικρή, αλλά σημαντική διόρθωση. «Δεν είναι ένα μουσείο πόλης», μας λέει, και στα μάτια της βλέπεις το πάθος για αυτό που υπηρετεί. «Είναι ένα μουσείο με υπερεθνικό χαρακτήρα, το μοναδικό στον κόσμο που παρουσιάζει το Βυζάντιο σε διεθνές επίπεδο».
«Η Θεσσαλονίκη, ως η ιστορική συμβασιλεύουσα, παίρνει τη σκυτάλη από την Κωνσταντινούπολη και μας καλεί να ανακαλύψουμε τις αμέτρητες εκφάνσεις ενός πολιτισμού που κράτησε έντεκα ολόκληρους αιώνες».
Το όραμα για την έκθεση Κισσός και Λίθος υπήρχε από την ίδρυση του μουσείου το 1994, όμως οι προτεραιότητες της κάθε εποχής άφηναν τον υπαίθριο χώρο σε δεύτερη μοίρα. «Ήταν ένας καημός μου ως επισκέπτρια», μας εξομολογείται. «Γιατί να είμαστε περιορισμένοι στο εσωτερικό, όταν ο σπουδαίος αρχιτέκτονας Κυριάκος Κρόκος είχε προβλέψει τον περιβάλλοντα χώρο ως αναπόσπαστο μέρος της εμπειρίας; Τι νόημα έχει μια έκθεση αν δεν την βλέπει ο κόσμος;», αναρωτιέται. Έτσι, μέσα σε μόλις δύο μήνες, με τη βοήθεια όλης της ομάδας του Μουσείου, το όραμα έγινε πράξη και στις 16 Ιουνίου, την ημέρα των εγκαινίων, ήταν η αρχή μιας νέας εποχής: ολόκληρο το Μουσείο ανοιχτό σε όλους.
Γιατί Κισσός και Λίθος;
Από την ίδρυσή του, το Μουσείο περιελάμβανε κήπους στους οποίους φυτεύτηκαν κισσοί. Ο κισσός, άλλωστε, είναι ένα φυτό πολύ γνωστό από την αρχαιότητα και το μοτίβο του αποτελεί ένα διαχρονικό αρχαιολογικό σύμβολο. Σε αυτόν τον συγκεκριμένο κήπο, ωστόσο, υπήρξε μια μοναδική συγκυρία: το εντυπωσιακό ψηφιδωτό που μεταφέρθηκε από την Άνω Πόλη διακοσμείται σε μεγάλο βαθμό από το ίδιο ακριβώς μοτίβο.
Αυτή η σύμπτωση δημιουργεί μια υπέροχη συνομιλία. Έχεις την ευκαιρία να δεις τον κισσό στο φυσικό του περιβάλλον και, την ίδια στιγμή, να παρατηρήσεις πώς το ίδιο φυτό αποδόθηκε καλλιτεχνικά σε ένα ψηφιδωτό πριν από 15 αιώνες. Είναι μια ανακάλυψη που γίνεται βιωματικά: περιδιαβαίνεις τον κήπο, στρέφεις το βλέμμα αριστερά στο ζωντανό φυτό και δεξιά στο έργο ενός ψηφοθέτη του 5ου αιώνα. Δεν χρειάζονται λόγια για να περιγράψουν αυτή τη σύνδεση, η εμπειρία που ζεις σου μιλάει από μόνη της.
Πώς βλέποντας τα ψηφιδωτά δάπεδα ανακαλύπτεις την καθημερινότητα μιας άλλης εποχής
Μαθαίνουμε από τη Φλώρα Καραγιάννη ότι τα ψηφιδωτά δάπεδα που συναντάμε στον κήπο ήταν για τους ανθρώπους της εποχής ό,τι είναι για εμάς σήμερα τα μωσαϊκά στα σπίτια μας. Μόνο που τότε, οι τεχνίτες ψηφοθέτες ήταν πραγματικοί καλλιτέχνες, που μετέτρεπαν κάθε δάπεδο σε ένα έργο τέχνης. Στη Θεσσαλονίκη του 4ου αιώνα, γύρω από το ανακτορικό συγκρότημα και στα υψώματα της Άνω Πόλης, οι εύποροι κάτοικοι περιστοίχιζαν την αυλή του αυτοκράτορα με πολυτελείς βίλες.
Σε αυτές τις οικίες, το σαλόνι υποδοχής λεγόταν τρικλίνιο και ήταν πάντα το πιο εντυπωσιακό δωμάτιο, διακοσμημένο με περίτεχνα ψηφιδωτά. Το τρικλίνιο που βλέπουμε σήμερα στην έκθεση προέρχεται από την οδό Χείρωνος στην Άνω Πόλη και μας προσφέρει μια μοναδική ματιά στην αισθητική της καθημερινής ζωής εκείνης της περιόδου. Παρατηρώντας το, μπορείς σχεδόν να φανταστείς πώς ήταν να περπατάς πάνω σε αυτά τα μοναδικά σχέδια, αντιλαμβανόμενη/ος το υψηλό επίπεδο του πολιτισμού που απολάμβαναν οι άνθρωποι στην ιδιωτική τους ζωή.
Με ποιο τρόπο η έκθεση σε βοηθάει να επανασυνδεθείς με την ιστορία της γειτονιάς σου;
«Μεταφέρουμε τη γειτονιά σε έναν χώρο πολιτισμού», εξηγεί η Φλώρα. Οι άνθρωποι στην πόλη μας ζουν στις γειτονιές τους, ανάμεσα σε τόσα βυζαντινά μνημεία και πολλές φορές τα προσπερνούν χωρίς να αντιλαμβάνονται πόσο σπουδαία είναι. Όταν αυτό το δεις σε ένα περιβάλλον εκθεσιακό, πολλές φορές καταλαβαίνεις πολύ περισσότερο την αξία του. Εδώ, το σαλόνι μιας κατοικίας του 4ου αιώνα γίνεται η γέφυρα για να μιλήσουμε για την καθημερινότητα των ανθρώπων τότε και σήμερα».
Το διεθνές δίκτυο του μαρμάρου: από την Προκόνησο στη Σικελία
Στη Θεσσαλονίκη έχουμε την τύχη να ζούμε ανάμεσα σε 15 μνημεία της UNESCO. Είναι τα ιστάμενα μνημεία μας, οι εκκλησίες και τα τείχη που συναντάμε καθημερινά. Αν τα κοιτάξει κανείς με μια διάθεση ανακάλυψης, γεννιούνται εύλογες απορίες: Γιατί κάποια μάρμαρα είναι λευκά και άλλα χρωματιστά; Υπήρχαν λατομεία εδώ ή ήρθαν από μακριά, ξεκινά να μας εξηγεί η Φλώρα.
Η έκθεση δίνει απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις, αποκαλύπτοντας τη στενή επαφή της Θεσσαλονίκης με τα μεγάλα κέντρα της εποχής, κυρίως την Κωνσταντινούπολη. Το μεγάλο λατομείο της Προκονήσου τροφοδοτούσε με μάρμαρο ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο. Μια εντυπωσιακή απόδειξη αυτού του προηγμένου δικτύου είναι ένα ναυάγιο του 6ου αιώνα που εντοπίστηκε έξω από τη Σικελία. Το πλοίο μετέφερε 150 τόνους μαρμάρινου εξοπλισμού –κιονόκρανα, βάσεις και κίονες– προορισμένα για μια εκκλησία εκεί.
Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο, μας λέει, είναι ότι στην αυλή του Μουσείου υπάρχουν κιονόκρανα ακριβώς του ίδιου τύπου με εκείνα που βρέθηκαν στο ναυάγιο της Σικελίας. Αυτή η ταύτιση αναδεικνύει το τεράστιο εμπορικό και πολιτιστικό δίκτυο της ύστερης αρχαιότητας. Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού αποκτά έτσι έναν διεθνή χαρακτήρα.
Μας θυμίζει πώς η Κωνσταντινούπολη λειτούργησε ως τροφοδότης πολιτισμού για την Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία, συνδέοντας ολόκληρο τον κόσμο μέσα από την τέχνη και το εμπόριο.
Ένα μουσείο που σε προτρέπει: παρακαλώ άγγιξε
Η πιο τολμηρή καινοτομία της έκθεσης συμπυκνώνεται στη φράση «Παρακαλώ αγγίξτε». Σε έναν κόσμο όπου το «μην αγγίζεις» είναι ο χρυσός κανόνας, το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού επιλέγει τη συμπερίληψη.
Αυτή η πρωτοβουλία, εκτός από καινοτόμα, είναι και μια πράξη αγάπης και συμπερίληψης. Η Φλώρα Καραγιάννη μάς περιγράφει με συγκίνηση πώς άνθρωποι με προβλήματα όρασης ψηλάφησαν τις γλυφές ενός κιονόκρανου, κατανοώντας επιτέλους τη μορφή του. «Διότι ιδίως οι εκ γενετής τυφλοί, αν δεν έχουν προσλαμβάνουσες παραστάσεις, μπορούν να φανταστούν οτιδήποτε το οποίο μπορεί να μην είναι ρεαλιστικό, πραγματικό. Τώρα λοιπόν με την αφή μπορούν να το καταλάβουν.» Ή πώς τα παιδιά ενθουσιάζονται όταν βάζουν το δάχτυλό τους στις τρύπες που άνοιξε το τρυπάνι ενός μαρμαρογλύπτη του 5ου αιώνα. Και εμείς χαιρόμαστε που το κάνουν. Δεν θα πάθουν τίποτα τα γλυπτά. Έχουμε τους συντηρητές μας εδώ για να τα επιμεληθούν».«Γιατί έχουμε όλοι μια ασυνείδητη διάθεση να απολαύσουμε οτιδήποτε και με την αφή».
«Είχαμε την πολυτέλεια και την ευκαιρία, την μοναδική, να φέρουμε ανθρώπους σε αυτή την έκθεση, με θέματα όρασης, οι οποίοι συγκινήθηκαν τόσο πολύ, που πιάναμε το χέρι τους και το βάζαμε πάνω στις γλυφές του κιονόκρανου. Και μπορούσαν να καταλάβουν πώς είναι διακοσμημένο ένα κιονόκρανο της ύστερης αρχαιότητας», μας λέει εμφανώς συγκινημένη η Φλώρα.
Αυτά τα πέντε εκατοστά σκαλοπατάκι που εσύ προσπερνάς χωρίς να το καταλαβαίνεις, είναι για μένα η απόστασή μου από τον κόσμο
Η προσβασιμότητα για τη Φλώρα Καραγιάννη και για τη νέα υπαίθρια έκθεση υπερβαίνει μια τεχνική προδιαγραφή και γίνεται μια βαθιά προσωπική δέσμευση. Μας μεταφέρει τα λόγια ενός συγγενικού της προσώπου που κινείται με αμαξίδιο και έγινε ο οδηγός της. Στην έκθεση «Κισσός και Λίθος», δεν υπάρχει ούτε ένα σκαλοπατάκι. Οι διαδρομές είναι ενιαίες, φιλικές, ανοιχτές. Γιατί, όπως λέει και η ίδια, «Δεν έχουμε το δικαίωμα να στερούμε σε ανθρώπους την πρόσβαση σε αυτόν τον κόσμο».
Η συντήρηση των έργων τέχνης τώρα γίνεται μπροστά σου
Μια άλλη πρωτοτυπία της έκθεσης είναι η ζωντανή συντήρηση. Κάθε Τρίτη, οι συντηρητές του μουσείου βγαίνουν από τα εργαστήρια και εργάζονται μπροστά στα μάτια του κοινού. «Θέλουμε ο επισκέπτης να είναι συμμέτοχος στη μεταμόρφωση του έργου τέχνης», τονίζει η κ. Καραγιάννη. «Να βλέπει τη γιατρειά του έργου και να καταλαβαίνει τη σκληρή δουλειά που κρύβεται πίσω από ένα έκθεμα». Αυτή η δράση λειτουργεί και ως έμπνευση για τη νέα γενιά, δείχνοντας στα παιδιά έναν επαγγελματικό δρόμο που συνδυάζει την επιστήμη με την τέχνη.
Το όραμα για το αύριο έχει τους 20άρηδες ως decision makers
Κλείνοντας τη συζήτηση, η Φλώρα Καραγιάννη μοιράζεται μαζί μας γενναιόδωρα ένα οραματικό σχέδιο για το μέλλον. Στόχος της είναι να φέρει τους νέους 20-25 ετών μέσα στη διοίκηση του μουσείου, όχι ως απλούς επισκέπτες, αλλά ως decision makers. «Θέλω να τους ακούμε περισσότερο. Να χαράζουν εκείνοι τις δράσεις που απευθύνονται στη δική τους γενιά. Έχουμε ένα κενό εκεί και πρέπει να το καλύψουμε».
Editor's Note: Η έκθεση Κισσός και Λίθος είναι μόνο η αρχή. Σε έναν κήπο που μοιάζει με ζωντανή δεξαμενή ιστορίας, το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού σε καλεί να αφήσεις πίσω σου τις αποστάσεις και να αγγίξεις, κυριολεκτικά και μεταφορικά, τις ρίζες σου.
Μικρές σημειώσεις για την επίσκεψή σου:
• Η Έκθεση: «Κισσός και Λίθος», Νότιος Κήπος Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, Λεωφ. Στρατού 2, Θεσσαλονίκη.
• Πότε: Καθημερινά 08:00 – 20:00.
• Το Highlight: Κάθε Τρίτη μπορείς να δεις από κοντά τους συντηρητές επί τω έργω.
• Πρόσβαση: Απόλυτα φιλική για όλους, χωρίς κανένα εμπόδιο.
